De mythe van de goede oorlog/Lieve Erasmus

De mythe van de ‘goede oorlog’. Amerika en de Tweede Wereldoorlog is al ruim een week uitgelezen en ik moet er nog mijn ‘leesverslag’ over kwijt.

Al bij al weinig echt nieuw bijgeleerd over de materie, maar het was wel een bijzonder nuttige opfrissing van dingen die ik ooit wel geweten heb of waarover ik al gehoord of gelezen had.
Eerst aanstippen dat het boek door EPO werd uitgegeven, wat al meer dan een indicatie is over de strekking ervan. Deze uitgeverij valt immers eerder te situeren in de links-progressieve hoek, wat op zich helemaal niet erg is, maar als je enkele EPO-boeken na elkaar leest, dreigt soms een déjà-vu-indruk. Vermoedelijk gaat dit evengoed op voor andere geëngageerde uitgeverijen. Het is echter wel iets waar de lezer van deze boeken het best rekening mee houdt. In verband daarmee vermeld ik maar meteen een van de dingen die me stoorden aan het werk : de auteur gebruikt voortdurend de term yankees, meestal pejoratief bedoeld.

De auteur maakt duidelijk dat de politieke en economische machthebbers in de VSA tijdens de jaren ’30 behoorlijk wat sympathie koesterden voor de nazi’s, dat de Amerikaanse bedrijfswereld grote belangen had in Duitsland en allerminst problemen had met het fascisme, integendeel, want fascisme was goed voor de zaken en maakte komaf met vakbonden en linkse partijen. Zelfs tijdens WOII bleven grote Amerikaanse bedrijven als Ford, GM… leveren aan nazi-Duitsland. En ook nadat de VSA en Duitsland (vanaf december ’41) officieel met elkaar in oorlog waren, konden de Duitse dochter- of zusterondernemingen van Amerikaanse bedrijven relatief ongemoeid winsten blijven maken en ze vaak het land uit sluizen.

Voor WOII was immers niet nazi-Duitsland de grote boeman, maar de Sovjet-Unie. En het stond in de sterren geschreven dat Hitler dat land zou aanvallen, wat hem nog sympathieker maakte voor de Amerikaanse beleidsmakers. De Sovjet-Unie vormde voor hen namelijk lange tijd de grootste bedreiging van hun macht omdat het een alternatief voor het kapitalisme bood waarnaar de volksmassa’s in de jaren ’30 opkeken. Duitsland werd pas minder positief bejegend toen het een economische bedreiging begon te vormen voor de VSA in Latijns-Amerika, toen het zijn eigen markt afschermde en ten slotte toen het de WOII ontketende. Maar niettemin konden de VS er toen nog zaken mee doen.

Na de bevrijding van diverse landen installeerden de geallieerden vaak een rechtse regering die relatief weinig legitimiteit (Italië) genoot of waar op z'n minst geen communistische elementen toe behoorden. Iets wat neerkwam op een soort van restauratie van het 'ancien régime', want dat zou de VSA ten minste geen stokken in de wielen steken.

Volgens de auteur stelde Stalin zich tijdens en na de oorlog ook veel inschikkelijker op dan wij hier doorgaans geloven. Stalin zou bereid geweest zijn om heel wat concessies te doen, maar stuitte hierbij op een bijzonder starre houding vanwege de VSA, waar Harry Truman na de dood van F.D. Roosevelt aan de macht kwam, een man met een grote hekel aan de USSR en die zich door het bezit van de atoombom gesterkt voelde om gemaakte afspraken aan z'n laars te lappen en zijn wil op te leggen. Iets waarin hij bedrogen uitkwam.

Wat ik ook nog enigszins provocerend wens te benadrukken en wat maar al te vaak vergeten wordt of zelfs niet geweten is : we hebben onze bevrijding eigenlijk voor een groot deel aan de Sovjets te danken omdat zij het zijn die de ruggengraat van het Duitse leger hebben gebroken. Daarnaast heeft dat land ook het meest geleden onder het oorlogsgeweld (men spreekt van 20.000.000 doden, tegenover de 400.000 Amerikaanse om de zaken even in perspectief te plaatsen, vernielde infrastructuur enz.). Na de oorlog wenste Stalin enerzijds voldoende garanties dat Duitsland (voor hem naar verluidt bij voorkeur zelfs een eengemaakt) zich niet meer tegen de Sovjet-Unie kon keren en anderzijds herstelbetalingen. Op geen van beide wensen werd echt ingegaan, onder meer wegens hierboven aangehaalde redenen. De Sovjet-Unie was nu ook niet nuttig meer als bondgenoot, integendeel, het land moest weer als de vijand worden afgeschilderd, net zoals enkele jaren daarvoor steevast het geval was. De wapenwedloop die daaruit volgde heeft uiteindelijk de USSR enkele decennia later mee de hals omgedaan. Het land kwam uit een vernietigingsoorlog, was zo goed als geruïneerd en wilde best kiezen voor de inzet van zijn economische potentieel ten dienste van de heropbouw.

En wat heb ik er nu echt uit geleerd, behalve hier en daar wat feiten of cijfers ? Dat er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de VSA een grimmige sociale strijd gevoerd werd, meer zelfs een klassenstrijd tussen arbeiders en patroons. En eveneens dat de New Deal van Roosevelt helemaal geen onverdeeld succes was, integendeel. Het is pas nadat de industrie door de oorlog op volle toeren begon te draaien dat de Amerikaanse economie er bovenop kwam. Dit wordt overigens gestaafd door een stuk van Paul Krugman dat woensdag in de krant verscheen.

Dit werk is zeker geen verheerlijking van de USSR, een negatie van de door de communisten gepleegde misdaden of een gratuite afbraak van de rol die de VSA speelde in dit wereldconflict en de periode erna. Het biedt wel een alternatieve en onderbouwde kijk erop en het verschilt gevoelig van de indoctrinatie die wij in het Westen te slikken kregen. Er loopt nu op Canvas een reeks over de relaties tussen de geallieerden onderling. Helaas heb ik er nog geen enkele aflevering van kunnen bekijken, enkel een 15-tal minuten. Maar dat fragment spreekt dit boek evenmin tegen.

Het boek dat ik nu lees en dat ook al bijna uit is : “Lieve Erasmus. Verkeren met een denker” van vertaalster Barber van de Pol. Dit als voorbereiding op een dikke turf vol werken van Erasmus die hier nog ergens in een kast ligt te wachten. De schrijfster wisselt beschouwende hoofdstukken af met delen waarin ze de humanist rechtstreeks aanspreekt. Het lijkt wat op het boek van E.E. Schmitt over Mozart dat ik een tijd geleden las. Het zit alvast vol wetenswaardigheden die me helpen om de figuur van Erasmus beter te situeren, zowel in zijn tijd als in de menselijke geschiedenis. Geen hoogstaande literatuur, maar niettemin vond ik het interessant.